İnşaat maliyetinin yüzde 1’i bile değil! Zelzelede yıkıma dur diyecek ‘askeri parola’ taktiği

0

BEĞENDİM

ABONE OL

News

0

Zeynep Dilara Akyürek / Milliyet.com.tr – Her geçen gün sarsıntılarda kaybettiklerimize hasret artarken, mümkün büyük sarsıntılara bir adım daha yaklaşıyoruz. Birebir acıların tekrarlanmaması, kentlerin milyonlarca liralık enkazlara dönmemesi ve sarsıntı dehşetinin katlanmaması için pek çok uzman tedbir alınması için mühletin azaldığını vurguluyor. 2022’de Etraf ve Şehircilik Bakanlığı’nın açıkladığı bilgilere nazaran İstanbul’da 695 bin bağımsız ünitenin dönüşümü tamamlanmış, 93 bin bağımsız ünitenin de kentsel dönüşüm süreci de devam ediyordu. Şubat 2024’te ise bu sayılar 60 bin 632 bağımsız kısmın tamamlandığı, 38 bin 214’ünün dönüşümüne devam edildiği tarafında revize edildi. Lakin birtakım yapılar kentsel dönüşüme muhtaçlık duymasa da, büyük bir sarsıntı ya da şiddetli rüzgârda onları koruyacak sistemlerle destekleniyor. Toplamda 6 üniversiteden 13 uzmanın katıldığı ‘U’ biçimli damperleme projesi de onlardan biri. Üstelik hem zelzele hem yangında devreye girebiliyor. Proje Yürütücüsü ve İTÜ Makine Mühendisliği Kısmı Öğretim Üyesi Prof. Dr. Tahsin Engin, ‘askeri parola’ ayrıntısıyla zelzele sönümleyicinin ayrıntılarını Milliyet.com.tr’ye anlattı.

‘ASKERİ PAROLA ÜZERE ÇALIŞIYOR’

Bir sistemin kimi frekanslarda başkalarına göre daha büyük genliklerde salınması eğilimine ‘rezonans’ deniyor. Bu frekanslarda küçük periyodik kuvvetler bile çok büyük genlikler üretebilir. Prof. Dr. Tahsin Engin’in ‘askeri parola’ örneği verdiği bu durum II. Dünya Savaşı sırasında 7 Kasım 1940’da rüzgârın tesiriyle oluşan titreşimler yüzünden çöken, Tacoma Köprüsü’nde yaşanmıştı. Orada da mekanik sistemlerde tam bir felaket olan ‘rezonans frekansı’ mekanik sistemin mahvolmasına neden oldu. 1940’ta rüzgârın oluştuğu girdapların frekansı, köprünün titreşim frekansıyla eşleşince sonuç yıkım oldu. Prof. Dr. Tahsin Engin bu durumu şöyle açıklıyor:

‘İNŞAAT MALİYETİNİN YÜZDE 1’İ BİLE DEĞİL’

Bir yapının baştan aşağı yenilenmesi için ekonomik koşullar da göz önünde bulunduruluyor. Hem sağlam hem de uygun fiyatlı olması kaydıyla sarsıntıda yıkılmayacak bir yapı inşa etmek, betonarmeler için maliyetin de artması manasına geliyor. Ancak zelzele anında yapı ayakta kalabilecek dahi olsa, o an büyük bir zelzele korkusu yaşayan bina sakinlerinin sarsıntıyı daha az hissetmesi ve küçük hasarlara dahi mahzur olmanın yolu, sarsıntıyı sönümleyen sistemler kullanmaktan geçiyor. ‘U’ tüpü, tam da bu noktada devreye giriyor. İnşaat maliyetinin yüzde 1’i kadar bile olmayan bir bütçeyle maddi ve manevi hasarın önüne geçilebiliyor.

Prof. Dr. Tahsin Engin yapıyı ve içinde bulunanları koruyan bu sistemin maliyetine ait, “Diyelim ki bir kulede yaşıyorsunuz ve kule çok ağır rüzgâr altında. Örneğin Ankara’daki Atakule yahut İstanbul’daki Çamlıca Kulesi’ndesiniz. Bu noktada bazen rüzgâr o denli bir titreşim yaratıyor ki, hissediyor ve huzursuz oluyorsunuz. ‘U’ formundaki bu sistemi binaya koyunca, bu cins salınımları da sönümleyerek insanlara konfor alanı sağlanabiliyor. 5 katlı binalar için bu sistemi pek önermiyoruz. Daha çok metropollerdeki 15-20, hatta 40 katlı binalarda bu sistemin kullanımını tavsiye ediyoruz. Kat yüksekliği ne kadar artarsa, sistem de o kadar efektif oluyor. Bu sistem bina toplam kütlesinin yüzde 3 ila 4’ü kadar ek ağrılık getiriyor. Örneğin, 5 katlı binanın her katını 100 ton kabul ederseniz, toplamda 500 ton eder. Onun yüzde 3’ü kadar yükü binanın doruğuna koyduğunuzda, devede kulak kalır. Lakin aygıtın ebatları, kullanılacağı binaya nazaran özel tasarlanmalı. Maliyet de bu açıdan değişiklik gösterebilecek olsa da, inşaat maliyetinin yüzde 1’i bile olacağını sanmıyorum. Buradaki asıl maliyet, mühendislik hizmetiyle binanın simülasyonunun yapılması olacaktır. Bu da binanın toplam maliyetinin yanında yüzde 1 ila 1 buçuğuna denk gelir” diye konuştu.

BİNALARA SONRADAN DA DAHİL EDİLEBİLİYOR

İstanbul Teknik Üniversitesi, ⁠Sakarya Üniversitesi, Yıldız Teknik Üniversitesi, ⁠Türk-Alman Üniversitesi, Gebze Teknik Üniversitesi ve Sakarya Uygulamalı Bilimler Üniversitesi’nin üzerinde çalıştığı sistem, pek çok sarsıntı sönümleyiciden farklı çalışıyor. İzolatör kullanımı her geçen gün artsa da, bu sistemler ekseriyetle inşaat esnasında yapının bodruma yakın, alt katlarına yerleştiriliyor. Prof. Dr. Tahsin Engin’in de verdiği 6 Şubat örneğinde sarsıntı izolatörleri yapıya sonradan dâhil edildiğinde hem bina sıhhatini olumsuz etkiliyor hem de maliyeti artıyor. Peki hiçbir sönümleyiciye benzemeyen ‘U’ formlu tank hangi yapılara, nasıl dahil ediliyor? Prof. Dr. Tahsin Engin sistemin en çok merak edilen yanını açıklayarak kelamlarını şöyle sonlandırdı: