Denizli’deki ‘cehennem kapısı’ 1966 yıldır açık! 5.1’lik zelzelenin şifresi: ‘Tam kesişim noktası’

BEĞENDİM

ABONE OL

News

Zeynep Dilara Akyürek / Milliyet.com.tr – Demir Çağı’nda yeni bir kent kurulmuş, asırlarca medeniyetlere merkezlik etmiş, Anadolu’nun Ana Tanrıçası Kibele kültürünü yaşatmış taş yapılar inşa edilmişti. O günler için yeni, bugün antik olan bu kent Hierapolis’ti. Denizli Pamukkale’de bulunan ve devasa taş yapıların kalıntılarıyla konuklarını karşılayan kent, takvimler 60 yılını gösterdiğinde büyük bir zelzeleyle yüzleşene kadar tüm heybetiyle kıymetli bir merkez olmuştu. Ancak büyük sarsıntıdan kısa müddet sonra kadim kent için ‘cehennem kapıları’ açılmış ve Hierapolis’teki ömür son bulmuştu. Asırlar sonra tekrar keşfedilene kadar pek çok sefer daha yer sarsıntılarıyla yüzleşecek kent her geçen gün biraz daha yok oluyordu. Bugün bilinse de o günlerde antik kentin kurulduğu nokta ile ilgili ‘can alıcı’ bir sorun vardı. Önemli zelzeleler oluşturabilecek bir fayın üzerinde koskoca bir tarih inşa edilmişti. Bu da kentin bugünlerde ayakta kalan çok az bir kısmı olmasını açıklıyordu. Doğal bir de yıllardır açıklanamayan ve 60 yılında açılmış bir ‘cehennem kapısı’ da vardı. Hierapolis’in sarsıntı geçmişi, dün yaşanan ve üst merkezi Denizli-Buldan olan 5.1’lik sarsıntıdan çok da bağımsız sayılamazdı. Öyle ki dünkü sarsıntı, Denizli ve etrafı için ‘yıkıcı’ nitelikte zelzelelerin olduğu faylara çok yakın bir noktada kaydedilmişti. Bu kent için zelzele gerçeğini epey önemli biçimde hatırlatıyordu. Zira makasın en keskin yerinde bugün Denizli kenti konseyiydi. Peki bundan sonra bölge için zelzele tehlikesi için ne söylenebilir? Gazi Üniversitesi Mühendislik Fakültesi İnşaat Mühendisliği Kısmı Öğretim Üyesi, Afet İdaresi Uzmanı Doç. Dr. Bülent Özmen, tüm ayrıntılarıyla Milliyet.com.tr’ye anlattı.

HİERAPOLİS’İN ‘CEHENNEM KAPILARI’ HÂLÂ AÇIK MI?

Dün üst merkezi Denizli Buldan olan 5.1 büyüklüğündeki zelzelede kent önemli biçimde sarsılmış ve zelzele çok hissedilmişti. Dünkü sarsıntı Denizli için birinci değildi. Bölge 5’ten büyük zelzelelerle vakit zaman yüzleşiyordu. Denizli üst merkezli kaydedilen son zelzele 2019 yılındaki Bozkurt merkezli sarsıntıydı. Lakin bu kentin yazgısı milattan sonra 60 yılındaki büyük sarsıntıyla esasen yazılmıştı. Depremden asırlar evvel kurulan Hierapolis Antik Kenti, bu sarsıntıyla yerle bir olmuş ve asırlar sürecek bir gizemi de başlatmıştı. Antik kentte bulunan bir kapı, içeri girenlerin bir daha gökyüzünü göremeyeceği bir yere gidiyordu. Oranın gizemi pek çok kişi tarafından çözülmek istense de gidenler geri dönmedikleri için bu kapının ismi ‘cehennem kapısı’ olmuştu. 2021’e kadar pek çok sav ortaya atılsa da ‘cehennem kapısının’ gizemi bilimsel formda o yıl açıklanmıştı. ‘Cehennem kapısının ardındaki mağara, bir fay üzerindeydi ve 1966 yıldır durmaksızın karbondioksit yayıyordu. Bu da içeri girenlerin boğularak hayatını kaybettiklerini gösteriyordu. Peki 60 yılında açılan bu kapı, tarihi zelzeleler için ne söylüyor? Doç. Dr. Bülent Özmen, “Bölgede tarihî devirde MS 60, MS494, 1651, 1717, 1899 zelzeleleri nedeniyle önemli yıkımlar ve can kayıpları meydana gelmiştir. Aletsel devirde ise 1953 yılında Buldan’da 5.6 büyüklüğünde, 1965 yılında Honaz’da 5.5 büyüklüğünde, 1976 yılında Denizli’de 5.2 büyüklüğünde, 2003 yılında Sarıgöl-Buldan’da 5.5 büyüklüğünde, 2019 yılında Acıpayam’da 5.5 büyüklüğünde 2019 yılında Bozkurt’ta 6.0 büyüklüğünde sarsıntılar meydana gelmiştir. 2003 yılındaki Buldan zelzelesinde birkaç gün içinde arkası arkasına zelzele fırtınası biçiminde 5 ve 5 yakın büyüklükte sarsıntılar meydana gelmiştir. 28 Mart 1969 tarihinde Gediz grabeni üzerinde meydana M 6.6 büyüklüğündeki zelzele bölgeyi önemli halde etkilemiş ve çok sayıda can ve mal kaybına neden olmuştur. 2019 yılında meydana gelen Bozkurt’ sarsıntısı de Buldan’da önemli hasarların oluşmasına neden olmuştur” diyordu. Peki bugün olan zelzelenin üst merkezi ne anlatıyor?

“Denizli, yaklaşık 140 km uzunluğundaki batıda Söke’den Honaz’a hakikat uzanan Büyük Menderes grabenin en doğu ucunda yer alır. Bu bölge tıpkı vakitte Gediz grabeni ve Büyük Menderes grabeninin kesişim bölgesinde yer alması nedeniyle sarsıntı tehlikesi epey yüksektir. Büyük Menderes Grabeni, Sarayköy fay zonu, Pamukkale fay zonu, Denizli fay zonu, Honaz fayı, Kaklık fayı bölgeyi etkilemesi mümkün faylardır. Her ne kadar hangisinin evvel kırılacağını söylemek mümkün olmasa da bunların tamamı Denizli için kıymetli tehdittir. Denizli merkez ilçesi dahil birçok ilçenin alüvyal yer üzerine kurulması ve bu çeşit tabanların zelzele dalgalarını büyütme özelliği bulunması nedeniyle orta büyüklükteki bütün sarsıntılardan etkilenme ve hasar görme olasılıkları hayli yüksektir. Denizli, Batı Anadolu’daki genişlemeli tektonik rejim içinde bulunur. Bu bölgede yer kabuğu kuzey-güney istikametinde gerilir ve bu nedenle çok sayıda olağan fay oluşmuştur.” – Doç. Dr. Bülent Özmen

ŞİFRESİ ZEMİNDE! ‘6’YI GEÇEN HER ZELZELEDE ÖNEMLİ FORMDA ETKİLENİR’

Denizli için tek tehlike zelzele sarsıntısı da değildi. Tehlike ve riski ayıran en değerli ögelerden biri, kent kurulurken göz gerisi edilmişti. Denizli, alüvyal bir taban üzerine, yüksek katlı betonarme yapılarla kurulmuştu. Böylece tabiatın getirdiği sarsıntı tehlikesi, yapıların kalitesizliğiyle birleşince ortaya yıkım ve can kaybı üzere hayati riskler çıkarıyordu. Bu taban özelliklerinin bir tesiri de Doç. Dr. Bülent Özmen’e göre etraftaki faylanmayla da açıklanabilirdi. “Denizli ili Büyük Menderes Grabeni, Gediz Grabeni, Sarayköy fay zonu, Pamukkale fay zonu, Denizli fay zonu, Honaz fayı, Kaklık fayı olarak isimlendirilen faylar bölgeyi etkilemesi mümkün faylardır. Bu faylarda olabilecek ve 6 büyüklüğüne geçecek her sarsıntıdan bölge kıymetli derecede etkilenecektir” diyen Doç. Dr. Özmen, hangi yapıların daha riskli olduğunu ve bölgede zelzele tekerrür mühletini de anlatarak kelamlarını noktaladı.

“Denizli’de Türkiye’nin birçok vilayetinde olduğu üzere yapı stoku açısından riskli yapılar vardır. Bilhassa alüvyon taban üzerinde inşa edilen çok sayıda yapının varlığı sarsıntı riskini yani sarsıntıdan hasar görme mümkünlüğünü daha da artırır. Bilhassa 2000 yılından sonra yapılan ve bina zelzele yönetmeliklerine ve taban etüdüne uygun yapılan yapıların mümkün bir sarsıntıda hasar görme olasılıkları hayli düşüktür. Bilhassa 2000 yılı öncesi yapılan yapıların daha riskli olduğunu söyleyebiliriz. Tabi bu görüş 2000 yılı öncesi yapıların hepsinin riskli olduğu manasına gelmez. Yığma yapı yoğunluğu fazla olan mahallelerde risk daha fazladır. Bölge Türkiye’de resmi olarak yayınlanmış ve yürürlüğe girmiş bütün sarsıntı bölgeleri haritalarında daima sarsıntı tehlikesi en yüksek olan vilayetler ortasında gösterilmiştir. Buldan ve etrafındaki fayların 6 ila 6.7 aralığında sarsıntı üretme potansiyeli vardır. Orta büyüklükte diyebileceğimiz zelzelelerin tekerrür müddetlerinin yapılan çalışmalarla 50 ila 150 yıl ortasında olabileceği ortaya konmuştur. 7’den büyük zelzelelerin ise tekerrür müddetleri çok daha uzundur ve yaklaşık 500 yıl civarındadır.” – Doç. Dr. Bülent Özmen